MOHSEN AZAD

بر طبق بررسی های به عمل آمده، زمان لازم برای ورود یک دارو به بازار دارویی، تا ۱۵ سال و هزینه های مربوط به آن، تا یک میلیارد دلار تخمین زده می شود (۲). این مسئله سازمان خوراک و داروی آمریکا (FDA) را بر آن داشت تا با انتشار بیانیه ای در سال ۲۰۰۴ با عنوان « گذرگاه بحرانی »، نواقص موجود در روند فعلی اکتشاف دارو و نیاز به روش های نوین در تحقیقات دارویی را ابراز دارد (۳).

روند فعلی اکتشاف دارو، همانگونه در شکل ۱ نیز نشان داده شده است، از یک مرحله¬ ی پیشابالینی و چهار مرحله ¬ی بالینی (موسوم به فازهای ۱ تا ۴) تشکیل می شود. در این بین، مطالعات حیوانی، سهم قابل توجهی از مراحل اکتشافی دارو را به خود اختصاص داده است (۴).

شکل ۱٫ روند فعلی تحقیقات اکتشافی دارو

روش میکرودوزینگ (microdosing) موسوم به فاز صفر، که به منظور تسریع در روند اکتشافی دارو، طراحی شده است، از حجم قابل توجهی از مطالعات حیوانی کاسته و جایگزین پیشنهادی مناسبی برای تحقیقات حیوانی در مراحل ابتدایی اکتشاف دارو خواهد بود (۴). شکل ۲، توضیحات مزبور را به صورت شماتیک بیان می دارد.

شکل ۲٫ روش میکرودوزینگ به عنوان جایگزین آزمایشات حیوانی در تحقیقات پزشکی

سابقه ¬ی مطالعاتی و عملیاتی روش میکرودوزینگ، به دهه¬ ی اخیر باز می گردد (۵). میکرودوز، عنوانی است که به مقادیر بسیار پائین از مواد مؤثره¬ ی دارویی اطلاق می گردد (۶). این مقدار، به طور تقریبی برابر با یک صدم دوزهای فارماکولوژیک دارویی بوده و بنابراین با به کار گیری مقادیر اندک داروها، احتمال بروز عوارض جانبی و سمیت حاصل از تزریق مواد انتخابی به داوطلبین انسانی به میزان زیادی پائین می آید. در واقع با کمک این روش، با حفظ اثرات فارماکوکینتیک داروها، سد ناشی از بروز اثرات فارماکولوژیک و توکسیکولوژیک که عامل محدود کننده بسیاری از پژوهش های انسانی می باشد، برچیده خواهد شد (۵).

اساس این روش، مبتنی بر این واقعیت می باشد که بسیاری از روندهای کنترل فارماکوکینتیک، غیر وابسته به سطوح خونی داروها بوده و از این رو در پژوهش های بررسی خصوصیات فارماکوکینتیک داروها، امکان استفاده از مقادیر بسیار پائین داروها میسر می شود. پیشرفت های تکنولوژیک در خصوص ردیابی دقیق تر مواد شیمیایی و ظهور دستگاه اسپکترومتر شتاب دهنده ی جرمی (AMS)، قدرت عملکرد این روش را به میزان زیادی بهبود بخشیده است (۴).

لازم به ذکر است که FDA  در توسعه¬ ی میکرودوزینگ، تعیین سقف مقادیر کاربردی در این روش را نیز در دستور کار خود قرار داده است (۷). از این رو، یک کاربرد دیگر میکرودوزینگ، در تعیین حداقل مقادیر پیشنهادی جهت انجام مطالعات فاز نخست خواهد بود. با استفاده از این روش، هزینه های مربوط به انجام فاز نخست اکتشاف دارو تا ده درصد کاهش خواهد یافت. سرعت نتیجه¬ دهی بالا، استفاده از مقادیر پائین داروها و حذف حجم کثیری از مطالعات حیوانی از دیگر مزایای بارز این روش تحقیقاتی می باشد (۱).