MOHSEN AZAD

سل كانتر ( آنالایزر هماتولوژی )

آنالایزرهای هماتولوژی به روش امپدانس الكتریكی آنالایزرهای هماتولوژی یا سل كانترها ، دستگاه های تمام اتوماتیكی هستند كه برای اندازه گیری كمی پارامترهای خون در آزمایشگاه های پزشكی مورد استفاده قرار می گیرند . وظیفه اصلی این دستگاه ها تهیه گزارش سریع و دقیق به روشی ساده از پارامترهای اصلی خون است ، به نحوی كه نمونه های غیر طبیعی از نمونه های طبیعی تفكیك گردیده و جهت انجام بررسی های بیشتر آنها از روش های متداول دیگر كمك گرفته می شود . 

اجزای اصلی سل كانتر
سل كانترها معمولا از سه بخش اصلی هیدرولیك ، پنوماتیك و الكترونیكی تشكیل می گردند .

وظایف سیستم هیدرولیك 
وظایف سیستم هیدرولیك شامل برداشت محصول های مورد نیاز دستگاه و نمونه خون یا Aspirating ، تخلیه
محلول ها یا خون برداشت شده یا Diapensing ، رقیق سازی نمونه یا Diluting، مخلوط كردن نمونه و محلول ها یا Mixing و افزایش محلول لیز كننده یا Lysing است . 

وظایف سیستم پنوماتیك وظیفه اصلی سیستم پنوماتیك تولید خلاء یا فشار ثابت جهت كنترل دریچه ها و همچنین كنترل حركت محلول ها و نمونه در داخل سیستم هیدولیك است .

وظایف سیستم الكترونیكی 
این سیستم توسط یك ریز پردازنده ( میكروپروسسور ) كنترل می شود و وظایف زیر را به عهده دارد :
1 ) اندازه گیری وپردازش سیگنال های حاصل از تغییر امپدانس 
2 ) محاسبه و انتقال نتایج به چاپگر یا هر خروجی دلخواه در سیستم 
3 ) ترسیم گراف پارامترهای اصلی 
4 ) كنترل زمان اندازه گیری و توالی تست ها 
5 ) اجرای برنامه Q.C و كالیبراسیون سیستم 
6 ) ذخیره و بازیابی ( Save and Load ) نتایج 

محلول ها و مواد مورد نیاز در دستگاه سل كانترالف ) محلول ایزوتون یا Diluent : برای رقیق كردن خون از یك محلول ایزوتونیك كه می تواند محیطی شبیه پلاسمای خون را تأمین نماید ، استفاده می شود . بدین ترتیب كه یك رسانای مناسب جهت شمارش سلول های خونی ایجاد می گردد . 
ب ) محلول لیز كننده یا Lyse از این محلول برای از بین بردن غشای سلول های قرمز در كاپیلاری مخصوص شمارش WBC استفاده می شود ، بدین ترتیب تداخل اندازه بین سلول های قرمز و سفید در شمارش آنها از بین می رود . همچنین از جذب نوری مخلوطی كه از لایزوهموگلوبین تشكیل گردیده است ، برای اندازه گیری غلظت هموگلوبین استفاده می شود . 
ج ) محلول شستشو یا Rinse : محلول شستشو نوعی دترجنت است كه برای شستشوی تیوب ها و كاپیلاری ها و مرطوب نگه داشتن آنها پس از هر سیكل اندازه گیری مورد استفاده قرار می گیرد . 
د ) محلول شستشوی آنزیماتیك یا E – Z Cleanser : یك محلول آنزیمی مخصوص است كه برای پاك كردن بهتر تیوب ها وكاپیلاری به صورت روزانه مورد استفاده قرار می گیرد ( قبل از خاموش كردن دستگاه ) و ضرری برای قسمت های پلاستیكی دستگاه ندارد .
ه ) محلول پاك كننده پروب ها یا Probe Cleanser : از این محلول برای پاك كردن و حل كردن لخته خون های به جای مانده در پروب ها و تیوب ها و كاپیلاری دستگاه استفاده می شود و معمولا این محلول باید 15 دقیقه در این مسیرها قرار گیرد تا مؤثر واقع شود . 
و ) كالیبراتور : یك محصول خنوی با پارامترها و مقادیر مشخص و ثابت است كه به صورت تجارتی و مطابق با استانداردهای مرجع پزشكی تولید می شود و از آن برای كالیبره كردن دستگاه سل كانتر استفاده می شود . 
ز ) كنترل : یك محصول خونی با پارامترها و مقادیر مشخص وثابت است كه به صورت تجارتی در سه نوع Low ، Normal و High تولید می شود . خون كنترل باید روزانه برای چك كردن عملكرد دستگاه سل كانتر مورد استفاده قرار گیرد .

اصول شمارش سلول های خونی
نمونه رقیق شده مورد اندازه گیری توسط یك فشار منفی به داخل روزنه WBC و RBC مكش می شود . در سیستم اندازه گیری ، یك لوله شیشه ای دقیق كه لوله اندازه گیری نامیده می شود ، وجود دارد كه وظیفه آن كنترل ثابت بودن حجم نمونه مورد اندازه گیری در طول یك سیكل شمارش است . در بالا و پایین این لوله اندازه گیری دو سنسور نوری قرار داده شده كه فاصله بین این دو سنسور ، حجم نمونه مورد اندازه گیری را مشخص می نماید و از آنجایی كه این فاصله همیشه ثابت است ، حجم های اندازه گیری شده در دیسك های مختلف شمارش نیز ثابت است . 
سلول های سفید خون ( WBC ) ، سلول های قرمز خون ( RBC ) و پلاكت ها به روش امپدانس الكتریكی شمارش شده و سایز بندی می شوند . این روش بر اساس اندازه گیری تغییرات در مقاومت الكتریكی بین دو الكترود مثبت و منفی پایه گذاری شده است . شایان ذكر است كه تغییرات در مقاومت الكتریكی بین دو الكترود ، ناشی از عبور ذرات و سلول های خونی با اندازه های مختلف از روزنه بین الكترودهای مثبت و منفی است . الكترودها در زیر سطح محلول در دو طرف یك روزنه كه Aperture نامیده می شود ، قرار داده شده اند و تشكیل یك مسیر الكتریكی را می دهند . 
سلول های خونی دارای اندازه های مختلفی هستند . بر اساس این اندازه ها ، هر سلول كه از درون روزنه عبور نماید موجب افزایش امپدانس الكتریكی بین دو الكترود می شود . بدین ترتیب می توان امپدانس های ایجاد شده را به سلول های مشخص نسبت داد .
دستگاه سل كانتر سلول های خونی را به تنهایی شمارش و بر اساس اندازه دسته بندی می نماید . حجم مشخصی از نمونه رقیق شده آماده قرائت از روزنه 70 میكرومتری RBC و نیز از روزنه 100 میكرومتری WBC عبور نموده و شمارش انجام می گیرد . همچنین یك سیستم نوری برای قرائت هموگلوبین در دستگاه سل كانتر طراحی شده است . این سیستم دارای دو سنسور نوری است . وقتی محلول آماده شمارش از سنسور بالایی عبور می نماید ، سیكل شمارش آغاز می گردد و با عبور از مقابل سنسور پایینی این سیكل خاتمه می یابد ، لذا در كلیه سیكل های شمارش حجم ثابت و مشخصی از محلول آماده شمارش می شود . بنابراین اگر یك حباب و یا یك لخته خون در محلول آماده وجود داشته باشد ، سیستم سریعا اخطار می دهد و اپراتور متوجه خطا در شمارش می گردد .

سیستم نوری جهت اندازه گیری و ثبت حجم اندازه گیری

DILUTION
در خون كامل سلول ها بسیار نزدیك به یكدیگر هستند ، بنابراین برای جداسازی و روان سازی آن باید از یك محلول رقیق ساز ایزوتونیك استفاده كنیم . در سل كانترهایی كه به روش امپدانس الكتریكی كار می كنند ، به دو روش می توان سیكل اندازه گیری را آغاز نمود :روش اندازه گیری خون كامل و روش اندازه گیری خون رقیق شده. 

روش اندازه گیری خون كامل در این روش 13 میكرولیتر از خون كامل توسط دستگاه مكش می شود ، سپس با 5/3 میلی لیتر محلول ایزوتون رقیق می گردد ( 269 : 1 نسبت رقیق سازی اولیه ) . سپس این محلول رقیق شده اولیه به دو قسمت تقسیم 
می گردد : 
الف ) 6/15 میكرولیتر از محلول رقیق شده اولیه مكش می شود و با 6/2 میلی لیتر محلول ایزوتون مجددا رقیق می گردد ( رقیق سازی ثانویه 44833 : 1 ) . این محلول برای شمارش سلول های قرمز خون ( RBC) و پلاكت ها ( PLT ) مورد استفاده قرار می گیرد . 
ب ) بقیه محلول رقیق شده با نیم میلی لیتر محلول لایز تركیب می شود ( نسبت رقیق سازی ثانویه 308 : 1 ) . این محلول برای شمارش سلول های سفید ( WBC ) و اندازه گیری غلظت HGB مورد استفاده قرار می گیرد . 
روش اندازه گیری خون رقیق شده 
در این روش اپراتور ابتدا 20 میكرولیتر از خون كامل را با 6/1 میلی لیتر محلول ایزوتون رقیق می سازد ( نسبت 
رقیق سازی خارجی 80 : 1 ) ، سپس 7/0 میلی لیتر از محلول رقیق شده خارجی توسط دستگاه مكش می شود و مجددا با 5/2 میلی لیتر محلول ایزوتون رقیق می گردد ( نسبت رقیق سازی اولیه در داخل دستگاه 366 : 1 ) ، سپس این محلول رقیق شده اولیه به دو قسمت زیر تقسیم می گردد: 
الف ) 8/24 میكرولیتر از محلول رقیق شده اولیه مكش شده و مجددا با 3 میلی لیتر محلول ایزوتون رقیق 
می گردد ( نسبت رقیق سازی ثانویه 44274 : 1 ) . این محلول برای شمارش های RBC و PLT مورد استفاده قرار می گیرد . 
ب ) بقیه محلول رقیق شده اولیه با 36/0 میلی لیتر محلول لایز تركیب شده و برای شمارش WBC و اندازه گیری غلظت HGB مورد استفاده قرا می گیرد ( نسبت رقیق سازی ثانویه 366 : 1 ) . 

هنگامی كه سلول های خون از روزنه مخصوص شمارش عبور می نمایند ، به طور لحظه ای تغییراتی در امپدانس و الكترود مثبت و منفی دو طرف روزنه ایجاد می شود و چون این تغییر امپدانس ارتباط مستقیمی با اندازه سلول عبور كرده دارد ، می توان امپدانس های ایجاد شده را به نوع سلول ارتباط داد . 
در دستگاه سل كانتر ، امپدانس های تغییر یافته تقویت می شوند و مطابق شكل زیر دسته بندی می گردند .

هر بيماري اگر بموقع تشخيص داده شود، مقابله با آن آسان‌تر خواهد بود. اين مساله در مورد اغلب بيماري‌ها صادق است. حتي گاهي يك بيماري عفوني ساده اگر بموقع تشخيص و درمان نشود، مي‌تواند به از دست رفتن يك زندگي يا به دنيا آمدن نوزاد ناقص منجر شود و زندگي خانواده‌اي را بشدت تحت تاثير قرار دهد. حال سوال مهم اينجاست كه چرا با وجود پيشرفت‌هاي صورت گرفته در علوم آزمايشگاهي و امکان چكاپ‌هاي سالانه، تشخيص و پيگيري بسياري از بيماري‌ها در كشور ما پيش از آن‌كه به مرحله حاد خود برسد، فراهم نيست؟

دكتر عيسي صالحي، ايمونولوژيست و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي تهران در گفت‌وگو با جام‌جم مي‌گويد: متاسفانه در كشور ما جنبه‌هاي مختلف سلامت جسم و روان در درجه چندم اولويت زندگي است. يعني بسياري از افراد به سالم بودن خودرويشان بيشتر از سلامت دهان و دندان يا قلب و عروق خود اهميت مي‌دهند.

به نظر مي‌رسد با فرهنگ سازي و گسترش بيمه‌هاي حمايتگر مي‌توان اين وضع را تغيير داد. چرا كه اگر از نظر اقتصادي هم به مسأله نگاه كنيم بايد گفت كه با چكاپ بموقع و تشخيص زودهنگام بسياري از بيماري‌ها مي‌توان از عوارض بهداشتي، رواني، اقتصادي و اجتماعي بروز بيماري‌هاي پيشرفته جلوگيري كرد.

بسته به اين‌كه هدف از انجام آزمايش چه باشد اهميت آزمايش‌هاي مختلف، متفاوت است. گاهي ممكن است آزمايشي براي تشخيص يك بيماري ارزش بسيار ويژه‌اي داشته باشد، در حالي كه در موارد ديگري اصلا اهميت ندارد.

بنابراين تمام آزمايش‌هايي كه از سوي پزشك معالج درخواست مي‌شود براي تشخيص يا گاهي رد يك بيماري خاصي كه مورد نظر پزشك است مهم است.

دكتر صالحي با اشاره به فاصله زماني چكاپ‌هاي آزمايشگاهي در افراد مختلف مي‌گويد: فاصله زماني بين چكاپ بستگي زيادي به سن بيمار، جنس بيمار، شغل بيمار، وضع سلامت و شيوه زندگي و تغذيه فرد، سابقه ژنتيكي و خانوادگي و عوامل ديگري دارد، اما به طور كلي در افراد طبيعي كه مشكل خاصي ندارند، توصيه مي‌شود كه در بالاي پنجاه سالگي حداكثر هر يك سال و در افراد با سن پايين تر هر دو تا سه سال يك بار چكاپ انجام شود.

اين متخصص علوم آزمايشگاهي تاكيد مي‌كند: معمول‌ترين آزمايش‌ها شامل قند، اوره، اسيد اوريك، چربي‌هاي خون، آزمايش‌هاي كبدي، كليوي، تيروئيد و آزمايش بررسي التهاب در بدن و شمارش سلول‌هاي خوني است كه مي‌توان بيماري‌هاي ديابت، بيماري‌هاي كليوي، كبدي، نقرس و بيماري‌هاي تيروئيدي و بيماري‌هاي التهابي از جمله آرتريت روماتوئيد را با اين آزمايش‌ها و البته در كنار معاينات باليني كه توسط پزشك انجام مي‌گيرد، تشخيص داد.

همراه داشتن آزمايش‌هاي قبلي براي مقايسه نتايج آزمايشگاهي با نتايج قبلي بيماران ضروري است. گرچه نتايج بسياري از آزمايش‌هاي يك فرد در طول زمان و به دلايل مختلف از جمله مصرف داروها، فعاليت فيزيكي، تغذيه و... دچار تغييرات زيادي مي‌شود، اما اگر روال زندگي فرد تغيير چنداني نكند يا درمان خاصي صورت نگيرد، نتايج بسياري از آزمايش‌هاي تغيير خاصي نيز نشان نخواهد داد.

يعني مسئولان آزمايشگاه با در نظر گرفتن تمام اين موارد مي‌توانند با مقايسه نتايج آزمايش‌ها با نتايج قبلي بيماران جواب آزمايش را با دقت و صحت بيشتري گزارش كنند.

بنابر تاكيد متخصصان، نگهداري آزمايش‌هاي قبلي تا سال‌ها بخصوص در مورد تشخيص بيماري‌هاي عفوني خاصي كه عفونت مادام العمر ايجاد مي‌كند، بيشتر كاربرد دارد.

به گفته دكتر صالحي‌ اگر فرد، بيماري خاصي نداشته نباشد يك چكاپ معمولي شامل بررسي قند، اوره، اسيد اوريك، چربي‌هاي خون، آزمايش‌هاي كبدي، كليوي، تيروئيد و آزمايش بررسي التهاب در بدن و شمارش سلول‌هاي خوني سالانه يا هر دو سال يك بار برايش كافي است.

وي تاكيد مي‌كند: البته در صورتي كه فرد سابقه ابتلا به بيماري‌هاي خاصي را داشته باشد يا سابقه خانوادگي مرتبط با بيماري خاصي را داشته باشد، آزمايش ويژه آن بيماري نيز به آزمايش ديگر اضافه خواهد شد. درآقايان در سنين سالمندي بررسي اختلالات پروستات را هم مي‌توان به اين آزمايش‌ها اضافه كرد.

بنابر تاكيد متخصصان علوم آزمايشگاهي تاثير داروها بر نتيجه آزمايش بسته به نوع داروي مورد استفاده و نوع آزمايش درخواستي متفاوت است. بعضي از داروها بر بعضي آزمايش‌ها اثر بسيار زيادي دارد مثلا مصرف وارفارين يا آسپرين يا تركيبات مشابه تاثير شديدي در نتايج آزمايش‌هاي انعقادي دارد، ولي بر ميزان قند و اوره خون تاثيري ندارد.

بنابر اين هنگام مراجعه به آزمايشگاه بهتر است نوع و مقدار داروي مصرفي را به آزمايشگاه اطلاع دهيم تا آزمايشگاه با اطمينان بيشتري بتواند نتايج صحيح را گزارش كند. همچنين پرسيدن سوابق يك بيماري در شخص مورد آزمايش به مسوولان آزمايشگاه كمك مي‌كند روش و استانداردهاي مناسب با شرايط بيمار را در انجام آزمايش‌ها اعمال كند.

بنابر تاكيد متخصصان، در خانم‌ها سرطان‌هاي پستان و دهانه رحم شايع‌تر است كه براي تشخيص زودهنگام آنها علاوه بر معاينه پزشك متخصص آزمايش‌هاي متعددي وجود دارد كه توسط پزشك معالج درخواست مي‌شود.

آزمايش تشخيص تومورهاي سرطان پستان، بررسي نمونه‌هاي پاپ اسمير (آزمايش تشخيص سرطان دهانه رحم) و انجام بررسي‌هاي حضور HPV (آزمايش تعيين نوع ويروس زگيل تناسلي از نظر ميزان خطرناك يا بي‌خطر بودن) در دستگاه ادراري تناسلي از اين دسته آزمايش‌ها در خانم‌هاست.

در مورد آقايان سرطان پروستات در سنين سالمندي شايع است و انجام آزمايش‌هاي تشخيص سرطان پروستات از قبيل PSA به طور سالانه توصيه مي‌شود.

آنزيم‌هاي كبدي پس از تخريب سلول‌هاي كبدي در خون آزاد مي‌شود و افزايش مقدار خوني اين آنزيم‌ها مي‌تواند بيانگر اختلالات كبدي باشد.

دكتر صالحي با اشاره به اين مطلب مي‌افزايد: اختلالات كبدي طيف وسيعي از بيماري‌ها از بيماري‌هاي عفوني گرفته تا بيماري‌هاي ناشي از مصرف الكل يا بيماري‌هاي خودايمن را شامل مي‌شود. از سوي ديگر بايد در نظر داشت آنزيم‌هايي كه به اصطلاح كبدي ناميده مي‌شود، اختصاصي كبد نبوده و در بيماري‌هاي ديگري نظير بيماري‌هاي پانكراس، دستگاه گوارش و حتي بيماري‌هاي استخواني مقادير آنها افزايش مي‌يابد. پس تفسير نتايج آزمايشگاهي مرتبط توسط پزشك متخصص و با در نظر گرفتن علائم و شرايط باليني صورت مي‌گيرد.

بنابر توصيه متخصصان، خون‌ريزي‌هاي مشاهده شده در ادرار و مدفوع را بخصوص در سنين سالمندي بايد جدي گرفت. چراكه اگر سرطان در دستگاه گوارش يا ادراري رخ دهد، مي‌تواند موجب بروز خون‌ريزي در اين دستگاه‌ها شود.

گرچه هر خون‌ريزي ناشي از سرطان نيست، اما از آنجا كه سرطان ممكن است هر بافت يا اندامي را درگير كند و عوارض و علائم مختلفي را موجب شود، پس توصيه مي‌شود هر گونه عملكرد غيرطبيعي قسمت‌هاي مختلف بدن خود را جدي بگيريم و قبل از اين‌كه بيماري‌ها از جمله سرطان به مرحله غيرقابل درمان يا مراحل مشكل‌تر برسد با مراجعه به پزشك متخصص و آزمايش‌هاي دوره‌اي از وضع سلامت خودآگاهي پيدا كنيم.